مقدمه جايگاه علم و دانش در تاريخ اسلام و ايران « يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجاتٍ » « خدا آنهايى را كه ايمان آورده‌اند و كسانى را كه دانش يافته‌اند ، به درجاتى برافرازد . » « 1 » به جرئت مىتوان گفت كه در هيچ‌يك از اديان و مكاتب به اندازهء اسلام ، بر كسب معرفت و آگاهى يا دانش‌اندوزى و ژرف‌نگرى در زندگى تأكيد نشده است . با نگاهى گذرا به منابع تفكر اسلامى ، يعنى قرآن كريم و احاديث حضرت رسول ( ص ) و ائمهء اطهار ( ع ) مىتوان دريافت كه خداوند و اولياى او ، پيوسته ، نه فقط مؤمنان ، بلكه كافران و مشركان و حتى پيروان ديگر اديان را بر خردمندى و به كارگيرى عقل دعوت مىكند ؛ تا بدان جا كه خداوند نه تنها از مؤمنان خواهان ايمان كوركورانه نيست ، بلكه « توحيد » ، يعنى بنيان ايمان را حاصل تعقّل و علم‌ورزى مىداند . كسانى كه دين و علم را در طول تاريخ بشرى در تعارض ديده‌اند ، قطعا در برابر مقام كسب علم و دانش در اسلام و تأكيد فراوانى كه بر آن شده است ، روش خاموشى و سكوت در پيش خواهند گرفت ؛ زيرا چنان‌كه پس از اين ملاحظه خواهد شد ، نه در منابع انديشه و عمل اسلامى و نه در تاريخ ظهور اين دين الهى نشانه‌اى از علم‌ستيزى يافت نخواهد شد . اگر آنچه را در آيات و اخبار دربارهء فضيلت علم و دانش و معرفت آمده ، بدون هيچ تفسير و توضيحى كنار هم قرار دهند ، خود كتاب يا كتاب‌هاى بزرگى را تشكيل خواهد داد . « 2 » بىهيچ ترديدى ، اگر اين اندازه اولياى اسلام بر فضيلت دانش و دانشمند تأكيد نكرده بودند ، هرگز تمدن اسلامى بدين پايه از عظمت نمىرسيد . اصل كلمهء « علم » هشتاد مرتبه در قرآن كريم در مواضع گوناگون تكرار شده و مشتقّات آن مانند « يعلمون » و « يعلم » و غيره بارها به كار برده شده است . واژگانى چون « حكمت » و

--> ( 1 ) . قرآن كريم ، سورهء المجادلة ، آيهء 11 . ( 2 ) . براى نمونه ، نك : محمد محمدى رى شهرى ، العلم و الحكمة فى الكتاب و السنة ، قم : دار الحديث ، 1376 ش ؛ در اين كتاب مباحث مربوط به علم و حكمت در قرآن كريم و احاديث حضرت رسول ( ص ) و ائمهء اطهار ( ع ) به تفصيل با توجه به منابع و مآخذ روايى و تفسيرى گوناگون مورد بررسى و تدقيق قرار گرفته است .